مقدمه
از زمان مهاجرت آریایی ها به ایران و شکل
گیری تمدن ماد و بعد از آن تمدن های دیگر شهر ها به گونه هایی رشد پیدا
کرده اند و هر یک دارای سبک های مخصوص به خود بوده اند . ما در این ارائه
سعی بر این داریم تا علاوه بر شناسایی سبک های مختلف موجود در شهرهای ایران
قبل از ظهور اسلام ، آنها را با سبک های مختلف هم دوره با آنها در اروپا
مقایسه کنیم . لذا این تحقیق نگاهی تطبیقی بر سبک های شهرسازی ایران قبل از
اسلام و هم دوره با آنها در اروپاست .
مادها نخستین سلسله ایران و تاثیر آنان برشهر سازی
مدنیت دوران ماد، همواره با هگمتانه به
ذهن می آید. اما واقعیت این است که طی هزاره سوم تا نیمه دوم هزاره نخست
قبل از میلاد سلسله هایی در شمال غربی فلات ایران رشد کرده بودند که تفاوت
هایی کلی با تمدن های شکل یافته در بین النهرین داشتند. شهرهای مستحکم و
کمتر شناخته شده این سلسله ها در ایران غربی پراکنده بودند. مدنیت ماد بی
تردید یا بر بازمانده این شهرها و یا در ستیز با آنان شکل گرفت. از همین رو
شکل شهر مادی برگرفته از نمونه های مشابه آن در اورارتو و آشور و یا نزد
اقوام آسیانیِ ساکن در مرکز، غرب و شمال غربی فلات ایران، همچون مانناییان
بود. در میان سلسله های باستانی، شهرهای مادی کمتر برای باستان شناسان
شناخته شده است و این بی تردید به پراکندگی اندک با حوزه محدود پراکندگی
آنان باز می گردد و این پراکندگی محدود ،خود نتیجه ناامنی منطقه به دلیل
تهاجمات حکومت های مهاجم آشور و اروارتو بود. این عامل البته در شکل گیری و
صورت دژ- شهر بوده، و یا با حصار یا حصارهایی تودرتو احاطه می شدند. تعداد
حصارهای یک شهر نشانگر بزرگی یا کوچکی شهر بود. شهر دوران ماد به دلایل
گوناگون، از جمله کیهان شناسی ویژه دوران باستان، شکل رقومی زمین و البته
امنیت ،عموماً بر فراز ارتفاعات طبیعی و یا مصنوعی بنا می شدند. گاه مانند
شهر خارخار،یک حصار و یا مانند شهر کیشه سو، چند حصار متحدالمرکز شهر را
دربر می گرفت.
این شهرها چنان که هرتسفلد گفته است دارای
نقشه ای ثابت با تفاوت هایی جزیی بودند. این تفاوت ها ناشی از شرایط
اقلیمی ویژه شان بود. دژ شهرها به صورت یک زنجیره دفاعی برپا شده بود تا
امکان ایجاد شهرهای بزرگتری چون هگمتانه را در پشت خود فراهم کند. در واقع
شهرهای شاهی، مانند هگمتانه، دردوران مادها از گسترش این دژ شهرها حاصل
شدند، که آنها نیز به نوبه خود مراکز نخستینی برای انباشت ثروت ، تمرکز
اقتدار سیاسی و توسعه اجتماعی به شمار می آمدند. هگمتانه اصلاً به معنای
مکان جمع شدن بود و تصویری از اتحاد قبایل ماد و اتحاد سه جامعه ایلی،
روستایی و شهری را می نمایاند. اصولاً شهر مادی را نتیجه فرایند تکاملی
از روستاها به دژ- شهرها و آنگاه شهرهای مهم تری چون هگمتانه دانسته
اند.اگرچه در دوران مادها می توان از جامعه شهری سخن گفت، اما این جامعه
هنوز در برابر جماعات روستایی و عشیره ای اندک می نمود.
با این همه در این دوران کالبدهای شهری
بیش از پیش آشکار شده، و اگرچه هنوز بافتی همچون بازار ،مرحله آغازین حیات
خود را می گذراند، اما راه ها، راهوندها و شوارع عام، حصار، برج، معبد و
کاخ همچون نمونه های بین النهرینی خود کاملاً شکل گرفته بودند، در واقع همه
آن مجموعه ای که درون دژ قرارمی گرفت، یعنی دژ و تقسیمات داخل آن، مورد
برنامه ریزی و طراحی دقیق قرارگرفته بود. این سازمان اجتماعی و سیاسی تا
559ق.م. که آسیتاک، آخرین شاه سلسله ماد، در برابر نخستین شاه پرقدرت
هخامنشی، کوروش، شکست خورد، ادامه داشت.
ساخت کالبدی شهر در زمان مادها
در ایران شهرسازی قبل ازاسلام از سال 240
قبل ازمیلاد آغاز شده و تا 640 میلادی ادامه می یابد . ساختار کالبدی –
فضایی شهرها در این دوره بر اساس دو سبک عمده پارسی و پارتی و یک میان سبک
پارسی – هلنی شکل می گیرند .
1- سبک پارسی ( قرن 9 تا 4 قبل از
میلاد) (هخامنشیان ) }2- سبک پارسی – هلنی ( قرن 3 قبل از میلاد )
(سلوکیان ) }3- سبک پارتی ( قرن 3 قبل از میلاد تا 7 میلادی ) (اشکانیان –
ساسانیان )
1- سبک پارسی (قرن نهم تا قرن چهارم ق .م.)
اقوام آریایی مستقر در کوههای زاگرس و
دشتهای آن در برخورد با اقوام ساکن در بینالنهرین با نوعی از سکونت یعنی
شهرنشینی آشنا شدند. اینان از مرحله جوامع ساده روستایی به مرحله جامعه
شهری رسیدند و تبلور کالبدی این گذر، ایجاد « شهر ـ قدرت » هگمتانه بود.
آریاییها ، مظاهر تمدن را از ساکنان بینالنهرین آموختند و شباهت هگمتانه
به شهرهای اور، بابل و نینوا به همین دلیل بود اما هگمتانه علیرغم این
شباهت تفاوتهایی با آنها داشت. این شهر فقط شهر ـ معبد بینالنهرین نبود و
به یکجا هم شهر ـ معبد و هم شهر ـ قدرت محسوب می شد و محل تجمع سه جامعه
ایلی ، روستایی و عشایری به شمار می رفت ، در حالی که چنین تجمعی در
بینالنهرین دیده نشده است.
شار مادی در این دوره عبارت بود از
قلعههای محکم و استوار بر فراز تپه و یا یک نقطه سوقالجیشی که نقاط زیستی
کوچک و بزرگ در دامنهاش پراکنده بودند. در این دوره ، شهر، نقاط زیستی و
بازار (که در مرحله جنینی خود قرار داشت) در خارج از قلعه واقع بودند، و به
طور کلی میتوان گفت که شهر هنوز فراگیر نشده و به مفهوم گسترده آن وجود
نداشت.
